0708 ikasturtea teknologia berrietan

2007-2008 ikasturtea neure lehen urtea izan da unibertsitatean, eta teknologia berrien inguruko ikasgai hau zeharo berria izan da. Blog- aren kontua dela eta, hasiera batean inoiz egin gabeko zerbait izan denez gero gauza asko ikasi dut blogen inguruan, nola egin behar diren eta nola ez . Esan beharra daukat, euskaraz idaztearena, zaila izan dela batez ere GHT atalean, informazio asko itzuli behar izan dugulako, inglesetik batez ere. Hala eta guztiz ere, wikipedia artikuloaren kontua dela eta, oso lan interesgarria izan da taldeetan egiteko, neure uste apalean, honelako lanak gehiago bultzatu beharko liratezke, batez ere kontuan harturik wikipedia bezalako tresna oso erabilgarria dela, edonork hobetu delakeelako.

Wikipedia tresna internetera hedatu!

Azkenik, aurten, ikasi dudan gauzarik eta garrantzitsuena da, internetek wikipedia bezalako tresna bidez antolatu beharra duela. Ados denok aukera izan behar dugula nahi beste artikulo eta blog idatzi ahal izateko, baina bertan dagoen informazio guztia denon artean eta modu antolatu batean eskuragarri egon behar du denon erosotasunerako.

Itzulpengintza

1.Informatika eta globalizazioa hizkuntzen beharrizanetan

 Itzulpengintza garai klasikotik gure garairarte heldu den tradizio bat dugu, hizkuntzen aberastasunak denak ezberdin izatera bideratuz. Honela beste gizarteetan darabilten kontuak ikasi nahirik, egun ere, bizi garen mundu globalizatu honetan, ematen den egoera da, baliteke inoiz baino gehiago izatea.

2. Itzulpen automatikoak

Hurbileko hizkuntzak, española eta Galegoa, biek latin arrasto nabarmenak dituzte. Opentrad ekin eginiko itzulpenean:

1. hoy está lloviendo– hoxe está chovendo (esp-gallego)
2. hoy está lloviendo, pero ayer no llovió–hoxe está chovendo, pero onte non choveu (esp-gallego)
3. Aunque hoy llueva, mañara no lloverá–Aínda que hoxe chova, mañara non choverá (esp-gallego)

Esan beharra dago, itzulpena guztiz zuzena dela.

Oinarri bera ez duten hizkuntzen arteko itzulpen automatikoa Systran sistema erabiliz:

1. Today is rainning– Aujourd’hui pleut ( eng-fr)
2. It is rainning cats and dogs–Il rainning des chats et des chiens (eng-fr)

Lehenengoa zuzena bada ere, bigarren adibidea It is rainning cats and dogs ez da zuzena, ingelesez esapide bat delako eta itzulpen zuzena egin duelako esanahiari erreparatu gabe. 

 Erreferentzia:

http://www.opentrad.org/ On-line Itzultzaile automatikoa, 2008 martxoak 20, 15:30

http://www.systran.co.uk/ On-line zuzentzaile automatikoa, 2008martxoak 20, 15:40

 

Itzulpengintzari sarrera

1 Itzulpengintzaren gakoak

 

 

- Ulermena: Itzuli behar denarekiko ulermen absolutoa, argudioak nondik nora doazen, eta maila linguistikotik begira dituen ezaugarri bereziak.

- Barneratu: Gaiak dituen koplexotasun guztien jabe egin beharra, ulermenaren aldetik eta norbere egitea.

- Komunikazioa: Testua ulergarria izan behar denez gero, berreginiko testuak zentzu osoa izan behar du, hasierakotik ezer desagerrarazi gabe ezta asmatu gabe ere.

 

 

2 Itzulpengintza automatikoko programak

 

 

Itzulpengintzarako on-line programa garrantzitsuenak honako bi hauek dira, Opentrad eta Systran, hala ere badira beste zeinbait programa, besteak beste, Transledium eta Reverso.

 

Opentrad: Opentrad estatuko hizkuntzetarako kode irekiko itzulpen automatikoko sistema bat da, eta enpresaz eta unibertsitatez osatutako partzuergo batek garatu du.

Systran: Systran, itzulpen automatikoetako zaharrena da. Sistema hau multiplataforma da, arau bidezko itzulpengintza egitetik, memoria itzulpenetara berritu da.  Egun doan erabili daiteke internet bidezko instalazioetan.

 

Erreferentziak:

http://www.isi.edu/natural-language/mteval/, otsailaren 22an, 15:30tan

 

GHT definizioak

Ø      Giza Hizkuntza Teknologien definizioak

Hizkuntza Teknologiak esanahi ezberdinak eman zaizkio. Besteak beste, Hizkuntza Teknologiari emandako hainbat adibide:

1.-Hizkuntza Teknologia (Language Technology), edo Giza Hizkuntza Teknologia (Human Language Technology), giza hizkuntzan lanean espezializaturik dagoen informazio teknologiari deitzen zaio.  http://www.lt-world.org/

2.- GHT giza hizkuntza ulertarazteko edo laburtzeko kapaz diren ordenadore sistemak aztertzen ditu. Atal honetan hizketaldiaren prozesamendua (ezagutu, ulertzea eta sintesia), informazio aurkitzea, eskuz idatzitakoaren ezaguera, ordenadore bidezko itzulpena, testuen laburpena eta hizkuntza sortzea batzen dira. http://www.mitre.org/news/events/tech03/human_language.html

Erreferentziak:

- Otsailak 10, 15:30 http://www.lt-world.org/

-MITRE 10th Annual Technology Symposium, Lisa Harper, Christy Doran, Florence Reeder, Lynette Hirschman, Inderjeet Mani, Laurie Damianos, otsailak 10, 13:50 http://www.mitre.org/news/events/tech03/human_language.html

-Soziolinguistika kluiskerra, otsailak 10, 13:00 http://www.soziolinguistika.org/eu/node/1301

 

 

 

GHT zentruak Europan

Ø GHT ikerketa zentruak Europan

GHT ren inguruan ikerketa asko egin dira. Instituzio eta talde ugarik parte hartu dute, hona hemen Europako zenbait talde GHT ren inguran dabilena lanean: 

• Language Techology Lab DFKI (Germany)
• Edinburgh Language Technology Group ( Scotland, UK) 
• IXA Group Natural Language Processing University of the Basque Country Computer Science Faculty (EH)
• National Centre for Language Technology (Irlanda)

Goian agertzen diren taldeok, ditugu GHT lantzen dutenak, hala eta guztiz ere, badira beste hainbat eta hainbat talde, goikoa aukeraketa txiki bat besterik ez da izan. Erreferentzietan talde eta instituzio gehiago ageri dira.

Erreferentziak:

• http://www.naturallanguage.es/ Apirilak 10, 20:30
• http://www.clt.mq.edu.au/ Macquarie University’s Centre for Language Technology. Apirilak 10, 20:40
• http://en.wikipedia.org/wiki/Language_technology. Apirilak 10, 20:00
• http://www.dfki.de/%7Ehansu/LT.pdf Language technology, a first overview, Hans Uszokereit. Martxoak 5, 17:15
• http://www.lt-world.org/ Language Technology World, Martxoak 5, 14:00
• http://sisx04.si.ehu.es/eulia/ IXA taldea, Martxoak 2, 20:00
• http://bips.bi.ehu.es/ahoweb/ Aholab, euskal herriko unibertsitatea martxoak 5, 17:00

GHT sailkapen filologikoan

Ø      Ikerkuntza berriak GHT n

 

HLT (Human Language Technologies), GHT (Giza Hizkuntzen Teknologia) gauza ugari dago ikertzeko, hala ere azken urteotan ikerketak emankortu dira. Landutako zenbait lan honakoak ditugu.

• Makina itzulpenak
• Fonologia eta morfologiaren indukzioa
• Euskararen Atlas Sintaktikoaren sorkuntza
• REMIXEE: Euskaraz emozioen ezagupen nahasia.
• Ahotsaren ezagupena eta sintesia
• Anbiguedate lexikoan
• Lexikografia konputazionala

ANBIGUIDATE LEXIKOA: anbiguidate lexikoari irtenbidea bilatzea berebizikoa da hizkuntzalarientzat.Anbiguedate hau konpontzea erraza ez izan harren, testuinguruari so egitea besterik ez da egin behar.Testuinguru bakoitzean, hitz bakoitzak esanahi bakarra duelako eta erabiltzeko era berezia dutelako hitzok, beraz hau konponduz gero, ez legoke inolako arazo lexikorik anbiguedatearekiko.  

MAKINA  ITZULPENAK: Biziki zaila da, makina bidezko itzulpena, sarri askotan, egindako itzulpenak oso kaskarrak izaten dira, arau gramatikal zein sintaxi arauak ondo erabiltzea ez delako bat ere erraza. Beraz, honen inguruan dabiltzak ikertzaileek, hizkuntzaren arauak hartu eta hauek programatzen dituzte, denok dakigun bezala baina, ez da bat ere erraza hizkuntza baten menperatzea, zirrikitu ugari baitituzte hizkuntzetan gramatikak eta sintaxiak.

 

Erreferentzia:

• DFKI (Deutsches Forchungszentrum für Künstliche Intelligenz), Language Technology Lab; Otsailak 20, 15: 25 http://www.dfki.de/lt/projects.php
• Edinburgh Language Technology Group, Institute for Communicating and Collaborative Systems, University of Ediburgh; otsailak 20, 15.20 http://www.ltg.ed.ac.uk/
• IXA Group Natural Language Processing University of the Basque Country Computer Science Faculty, UPV – EHU, otsailak 22, 14.35 http://ixa.si.ehu.es/Ixa/
• National Centre for Language Technology, DCU, otsailak 20, 13.37 http://www.computing.dcu.ie/research/nclt/research.html
• The Stanford NLP Group; kontsulta: martxoak 12, 12.40 http://nlp.stanford.edu/
• European Network of Exellence in Human Language Technologies; kontsulta otsailak 21, 13.50 http://www.elsnet.org/
• Language Technology 2008, otsailak27, 19:15 http://www.langtech.it/en

Hans Uszkoreit

Ø      (lanpostua)  

Hans Uszkoreit Linguistika Konputazional irakaslea da Saarlandgo Unibertsitatean. DFKIan (Inteligentzia   Artifizialaren Ikerkuntzarako Zentru Alemana) lan egiteaz gain Zuzendari Zientifiko bezala eta Hizkuntza Teknologien Laborategia zuzentzen lan egin du. Ordenagailu Zientzien arloko irakaslea ere bada.                                             

 

 Ø      (Bizitza)

Linguistika eta Informatika ikasketak burutu zituen Berlineko Unibertsitate Teknikoan eta Texaseko Unibertsitatean. Texasen, makinen bitartez eginiko itzulpengintzan aritu zen. 1984an Doktoratu zen. 1982tik 1986ra Inteligentzia Artifizialan lanean aritu zen Kalifornian. IBM enpresan lan egin zuen baita unibertsitateko eskolan ere eman zituen.
1989tik aintzinera Saarlandeko Unibertsitatean aritu zen lanean Linguistika Konputazionalaren eta Fonetikan. Sortu berri zen DFKIko buru izendatu zuten eta zenbait proiektu eta erakunde sortu ditu. Linguistika Konputazionalaren Komite Internazionalean (ICCL) parte hartzen du baita beste hainbat nazioarteko erakundeetan ere. Egun enpresa batzuetan ere parte hartzen jarraitzen du.

      

Ø      ( Proiektu nagusiak)

Gaur egun GHT ulertze eta sortzean dabil lanean, hizkuntza teknologia aurreratu, sorkuntza kognitibo, formalismo gramatiko eta bere inplementazioetan. Gramatika eta semantika alemanaean berebiziko garrantzia du egiten ari den lanak.

 

Ø      (Publifikazioak)

1986tik aurrera  idatzi dituen liburuak, hauek dira batzuk:

• Hans Uszkoreit: Syntaktische und semantische Generalisierungen im strukturierten Lexikon. GWAI 1986: 87-100
• Gosse Bouma, Esther König, Hans Uszkoreit: A Flexible Graph-Unification Formalism and Its Application to Natural-Language Processing. IBM Journal of Research and Development 32(2): 170-184 ( 1988 )
• Hans Uszkoreit: Computerlinguistik, Linguistik und künstliche Intelligenz. Computerlinguistik und ihre theoretischen Grundlagen 1988: 210-214
• Rolf Backofen, Harald Trost, Hans Uszkoreit: Linking Typed Feature Formalisms and Terminological Knowledge Representation Languages in Natural Language Front-Ends. Wissensbasierte Systeme 1991: 375-383
• Joanne Capstick, Abdel Kader Diagne, Gregor Erbach, Hans Uszkoreit, Anne Leisenberg, Manfred Leisenberg: A system for supporting cross-lingual information retrieval. Inf. Process. Manage. 36(2): 275-289 (2000)
• Tianfang Yao, Hans Uszkoreit: Chinese Named Entity and Relation Identification System. ACL 2006

Azken finean Hans Uszkoreitek, linugstikaz gain, informatikan oso gizon garrantzitsua izan da egindako ikerketa eta lan guztiengatik.

Erreferentzia:

Hans Uszkoreit, Presonal Homepage, otsailak 28, 11:30 http://hans.uszkoreit.net/

Hans Uszkoreit. Short Curriculum Vitae. 11:30, Apirilak 6, 2008,   http://www.coli.uni-saarland.de/~hansu/